dinsdag, oktober 30, 2007

Quality Time mit Herr GG im HHH

Schitterende boekvoorstelling van "Pelures d'Oignon" (Het schillen van de ui, in een de Duitse titel correcter benaderende Nederlandse versie) vanavond in het Heinrich Heine-huis (stichting van de Duitse studenten op de cité, op wandelafstand van hier). Hoewel niet gespeend van enige nederige verering voor de Grootmeester, een uitstekende kans om hem eens zelf te horen voorlezen (in een picturaal literair Duits, gevolgd door een al even literaire Franse vertaling, gebracht door de omzetter zelf), in dialoog te zien treden met een panel experten en met het publiek. Het is van mijn lectuur van "De Blikken Trommel" (ongeveer zes jaar terug) geleden dat ik Grass nog ter hand genomen heb, maar dat zal binnenkort veranderen.





De controverse rond zijn (in "Pelures d'Oignon") geuite bekentenis van SS-lidmaatschap op 17 jaar, tegen het einde van de oorlog, was een paar maanden terug in Duitsland zeer actueel. Grass werd door enkelen beticht van verraad en bewust voorliegen van zijn lezers. Zijn hele oeuvre, dat op min of meer rechtstreekse wijze gebaseerd was op zijn oorlogservaringen als inwoner van Danzig (Gdansk), stad die te paard zit tussen Duitsland en Polen, leek vanuit dit perspectief op losse schroeven te staan. Toch klopt dit niet en moeten we ons veeleer bij het tegendeel aansluiten. Net zoals Grass zijn veel getuigen (of beter "participanten") aan dit vreselijke en onverwerkte verleden, er nog niet toe gekomen om het te bespreken met de mensen rondom hen. De waarde van Grass' bekentenis ligt net in het specifieke karakter van de oorlogsjaren voor Duitsland.





Men kan moeilijk voorhouden dat hij iemand is die de publieke opinie wil voorliegen, in die zin dat hij zelf overtuigd Nazi zou geweest zijn, met de kennis die we vandaag hebben van het regime. Zijn verdienste is net de kritiek die hij, door zijn werk, wereldkundig heeft gemaakt en de morele hulp-bij-verwerking die hij de Duitse natie erin biedt. Ook zonder de finale bekentenis over wat hij op 17-jarige leeftijd, actief, gedaan heeft, is dat waardevol. "L'aveu" uit zijn laatste boek versterkt het enkel alleen nog maar. Het is mogelijk dat een overtuigd (sociaal-)democraat zich laat meeslepen in een collectieve, racistische "epigoon-ideologie". Je kan dat niet goedpraten. Reden te meer waarom het niet evident is om het publiek te maken. Je kan een dergelijke bekentenis ook pas goed plaatsen als je eerst de kritiek hebt gelezen. Er is een reden waarom Grass zich afzet tegen het Nazisme. Los van de algemene kritieken die men op het regime kan geven (niveau 1). De meeste Duitsers of andere bezette volkeren kunnen verder gaan, aangezien de praktijk van het politieke regime hebben meegemaakt (niveau 2). Maar de kritiek bij Grass komt van veel dieper, namelijk van iemand die er actief aan meegewerkt heeft (niveau 3). Ook al was hij maar 17 jaar, hij ontkent zeker niet dat hij met volle overtuiging in het systeem stapte.





Het kan de verdienste van literatuur zijn, om zaken bespreekbaar te maken. Of misschien beter "uitspreekbaar". Grass vertelde over de stroom ("eine Unmenge") aan lezersbrieven die hem bestookte na de bekentenis. Honderden ouderen die, na lectuur van het boek, met hun kinderen over de oorlog konden spreken. Maar ook evengoed kleinkinderen die het in de omgekeerde richting mogelijk zagen worden met hun grootouders. Het nazisme heeft twaalf jaar gewoed in Duitsland, maar het zal "des éternités" nemen om het te verwerken. Waarom? Omdat het mensen confonteert met een anti-beeld van wat ze denken te zijn. De dérapage van de Weimarrepubliek tot in 1933 heeft haar oorzaken. Grass kan die niet geven, maar ziet wel als vitaal herkenningsteken een gebrek aan mensen die de democratie kunnen schützen. Beschermen. Die haar levendig houden door haar basiswaarden te vernieuwen en actief te promoten. In die zin wist hij ook zeer mooi een lijn door te trekken naar het onwezenlijke nieuwe "herenigde" Duitse pratriottisme: na de tweede wereldoorlog, aldus Grass, heeft rechts het idee van Duitse natie stilaan terug opgeëist.





Links vluchtte weg in "kosmopolitisme", om niet meer herinnerd te hoeven worden aan de gruwelen (contrast met de Franse situatie, waar het concept staat, dat historisch ook al veel langer bestaat, over partijgrenzen heen, ingeburgerd is). De Duitse federalistische cultuur, waarbij een zeker pluralisme aan culturele polen ook vandaag bestaat (Weimar, Dresden, Leipzig, Bonn, München... niet alles komt uit Berlijn) verhindert een eenvormig Duitse identiteit. Wat de federatie samenhoudt, niet alleen juridisch maar ook cultureel, is de Grondwet. Grass pleit voor Verfassungspatriottismus: de in de Grondwet aangegeven rechten en vrijheden, gehandhaafd met federaal toezicht vormen de kern van de democratische rechtsstaat. Niet alleen in de structuren, maar ook in de mentaliteiten: juridische waarden moeten als culturele en ideologische bakens hardnekkig verdedigd worden. Wat de democratie is niet alleen in dictatoriale regimes in gevaar, zoals in Grass' kindertijd. Ook vandaag leidt een verslapping van deze democratische waarden tot een machtsovername van het kapitaal (woorden van Grass, The silent Takeover), dat enkel financieel en economisch, maar niet vanuit de mensen gelegitimeerd wordt.





Wie had beter een ideologisch programma voor een oprecht verontwaardigde jurist kunnen beschrijven? Grass is van kapitaal belang. Niet alleen voor Duitsland, maar voor het hele continent. Democratie is een universele waarde, die overal van toepassing is, en vormt ook m.i. de kern van de moderne sociaal-democratie of het moderne socialisme (welke term je ook wil gebruiken). Het is overigens ook een van de basisredeneringen bij Marx (cf. het boek van Attali, even terug besproken op deze blog). Macht en tegenmacht verhindert dominantie en uitbuiting van de zwakkere. En maakt de samenleving ook beter en sterker. Het garandeert individuele rechten en vrijheden, tegen anonieme organisaties (staat, multinationale onderneming, kerk...) die denken dat zij alleen mensen de wet kunnen stellen. Je kan het formaliseren in een hiërarchie der rechtsnormen (wat in de praktijk de meest efficiënte afdwinging is voor een rechtbank), maar toch ontneemt deze notie iets cultureel, bijna sacraal aan juridische normen die niet zijn zoals alle andere.

Door te zeggen dat een norm tot een Grondwet, Supranationale of Internationale reglementering behoort, situeer je hem ten opzichte van het "positieve" recht, dat slechts de vertolking van fundamentele principes kan zijn. Maar die constitutionele principes zijn op zich niet gelijk aan andere rechtsnormen, aangezien ze net fundamenteel zijn en dus per definitie onvergelijkbaar ! Grass kan met zijn boeken een fundamenteel kenmerk van gelijkheid en ongelijkheid, van zijn en niet-zijn, van zijn en worden, expliciteren in menselijke emoties. Hij kan juridische materie, politieke afspraken, tot culturele praktijken, emoties en mentaliteiten maken. En doet zo eigenlijk wat een goede historicus zou moeten doen... Welk maatschappelijk engagement je daaruit destilleert, is dan natuurlijk weer politiek.



Ik heb me echt geen seconde verveeld (itt Belgische boekvoorstellingen, die soms overlopen van het oeverloos geëmmer en blinde getheoretiseer). Elk woord was juist gewogen in een zaal die aan de lippen van de meester hing. Meer van dat!

Geen opmerkingen: