woensdag, oktober 28, 2009

Wilfried Martens



Gisteren kwam Wilfried Martens, negenvoudig ex-premier van België, maar ook lang voorzitter van de EVP, een aan een internationaal publiek aangepaste versie van zijn mémoires "Luctor et emergo" voorstellen in LSE. Ik heb de Nederlandstalige (dikkere) versie en de theatermonoloog in het NTGent in 2006 erg geapprecieerd en ben dus een kijkje gaan nemen.

"Doctor Martens"
Je vraagt je als Belg natuurlijk af hoe de perceptie van Martens is in het buitenland. De inleiding voorspelde niet veel goeds: de prof Europees Recht die Martens moest introduceren, presteerde het te zeggen dat hij ook een "distinguished academic career" heeft gehad. Quod non. In zijn tijd was iedereen gewoon doctor in de rechten (zelfs Coveliers is dat, bijvoorbeeld). Daar hoefde je dus al geen doctoraat voor te schrijven. En het toont aan dat de prof in kwestie de mémoires zelfs al niet gelezen had.

Martens' toespraak was er een uit de oude doos. Duidelijk, voldoende luid voor een eventueel hardhorig publiek en met referentie aan de sporen van de oorlog en de christen-democratische auteurs die invloed op hem hebben gehad. Uiteraard een pleidooi voor Europese samenwerking, aangepast met een sausje subsidiaireit (met obligaat citaat van de Gasperi), ten behoeve van het Britse publiek. Ik denk niet dat Yves Leterme hetzelfde zou kunnen doen, maar briljant was het nu ook weer niet te noemen.

Le secret du prince
Tijdens de vragen excelleerde Martens vooral in het ontwijken van duidelijke antwoorden. De vraagstellers hadden het over de nakende aanduiding van een president voor de Europese Raad en een Hoge Vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid. Het was misschien interessanter geweest om Martens te horen over eerdere periodes uit zijn drukke politieke loopbaan. Ik kon me niet van de indruk ontdoen dat hij nog steeds plezier haalt uit "le secret du prince". Hij is nog steeds (al is het niet duidelijk in welke mate hij echt invloed kan hebben) actief op het Europese niveau, met als gevolg dat hij er genoegen in schept om niet in zijn kaarten te laten kijken.

De bedoeling van de mémoires is ongetwijfeld nobel: inzicht geven in zijn politiek handelen, waarvan hij (al dan niet a posteriori geprojecteerd) vindt dat het een ideologische coherentie vertoont. En daardoor mensen aansporen om zich zelf verdienstelijk te maken voor de publieke zaak: politici zijn -in zijn woorden- als "civil servants" en dienen steeds verantwoording af te leggen voor hun daden.

Het is natuurlijk maar de vraag of je in het België van de jaren '80 dit soort opinies over Martens zelf zou gehoord hebben. Ik denk -met mijn beperkte kennis over de periode- dat dat toch niet echt het geval zou geweest zijn. Kan je van de eerste minister die eerst met socialisten, dan met liberalen, en uiteindelijk weer met socialisten regeert, eigenlijk wel zeggen dat hij een duidelijk afgelijnde ideologische overtuiging heeft ? Het personalisme dat hij gisteren probeerde te verkopen, is vaag. Christelijk, maar openstaand naar andersgelovigen en zelfs -horresco referens- niet-gelovigen. Ontplooiing van de menselijke vrijheid in verantwoordelijkheid...

Het lijkt me correcter te stellen dat Martens in een soort "verantwoordelijkheidsethos" gehandeld heeft als eerste minister. Hij moest aan de macht blijven om aan de macht te blijven, omdat hij dat als zijn plicht zag. "CVP, op ons kunt ge rekenen", "CVP, de goede weg"... met Martens als boegbeeld duikelde de CVP structureel onder de 40, en in 1991 onder de 30 procent van de stemmen in Vlaanderen. Tegelijk heeft hij wel mee de staatshervormingen gemaakt die het land politiek leefbaar hebben gehouden. Zeker verdienstelijk, maar ik zie daar niet echt een ideologische overtuiging in tot uiting komen.

Martens kreeg overigens een vraag over de opkomst van extreem-rechts in Europa en de reactie van de EVP daarop. Er kwam -alweer- niet echt een duidelijk antwoord. Wist de vraagsteller iets over Zwarte Zondag in 1991 ?

Het is wel positief dat hij de globalisering aanhaalt als argument voor een echt politiek Europa. Maar concrete voorstellen over wat Europa in de nieuwe multipolaire wereld moet uitrichten, heeft hij niet. Hoe kan het ook anders, als je ziet wie er lid is van de EVP... Martens insinueert af en toe dat de huidige nationale leiders in Europa niet zijn opgewassen tegen de uitdagingen die zich aandienen, aangezien ze niet dezelfde morele dwang of drijfveer hebben als de voorgaande generaties, die de oorlog nog hebben meegemaakt. Dat kan correct zijn, maar Martens is nooit erg duidelijk over wat hij precies bedoelt met "het bouwen van Europa". Je hebt de indruk dat hij vooral wil beklemtonen dat hij er óók bij was, op de Europese Raden van het Kohl-Mitterrandtijdperk.

Martens als olie in een zanderige machine
Mangelt er bovendien niet iets aan de ideologische analyse ? Martens wil het laten voorkomen alsof "conservatieven" (wat dat ook in concreto mag betekenen) en christen-democraten veel waarden gemeen hebben. Hij stelt de stichtende vaders van de EEG voor alsof ze tot die eerste beweging behoren. Maar alvast voor Frankrijk is dat toch al moeilijk te rechtvaardigen. Het is makkelijk om over Robert Schumann te praten, zonder Guy Mollet (SFIO) te vermelden. Staat de UMP vandaag voor de (veel kleinere) christen-democraten van Schumann van voorheen ? Akkoord dat het niet meer om een puur gaullistische partij gaat, maar ik zie toch niet veel overeenkomsten met bijvoorbeeld CD&V. De DC in Italië is volledig weg na de corruptieschandalen van begin jaren '90. Kan "vriend Berlusconi" tot een "conservatief blok" worden gerekend ? Deelt hij de waarden van Martens' gevierde Paul Ricoeur ? In Duitsland, België, Oostenrijk en Nederland kan je zeker stellen dat de christen-democratie nog in vorm zit. Maar kan je uit dat bonte allegaartje de wil tot integratie afleiden die Martens zelf preekt ?

De realiteit is misschien, dat Martens maar al te goed beseft dat zijn eigen land zonder Europese integratie veel slechter zou zijn afgeweest. Als het gaat om de kansen die de na-oorlogse generaties (en de daarop volgende) hebben gekregen, tegen of boven het verwachtingspatroon van hun ouders in, is dat daaraan te danken. Maar dat betekent nog niet dat dit perspectief hetzelfde hoeft te zijn in andere Europese staten, die veel sterkere nationale tradities hebben. Voor een Belg heeft Europa de wereld groter gemaakt. Maar niet noodzakelijk voor een Fransman of een Brit, waar de perspectieven altijd al veel ruimer zijn geweest... Het is voor een Belgisch politicus veel gemakkelijker om pro-integratie te zijn, dan voor de anderen. Tegelijkertijd heb je de indruk dat die Belgische politici ook niet veel kaas gegeten hebben van de strategie die de EU moet hanteren naar de buitenwereld. En dat, als het er echt toe doet, de beslissingen niet door hen worden genomen. Is het ene niet met het andere verbonden ?

Martens verdedigt in dat opzicht nogal gemakkelijk het verdrag van Lissabon. Jean-Louis Bourlanges, ex-MEP voor de UDF en prof in Sciences Po, heeft in maart op het transdisciplinair seminarie internationale betrekkingen van de École doctorale, de tekst compleet afgebroken. "Een complot van Aznar, Blair en Chirac om de Commissie volledig lam te leggen". Vermenigvuldiging van de functies, atomisatie van de verantwoordelijkheden. Martens wil een sterke commissie, maar heeft wel vrolijk Barroso gesteund in een tweede ambtstermijn. Opnieuw zegeviert bij hem het machtsdenken: de amoebe federatie van centrum- en rechtse partijen die hij in het leven heeft geroepen, moet haar enige voordeel (omvang) kunnen verzilveren in de belangrijkste post van de EU. Maar helpt dat de burger vooruit ?

Geen opmerkingen: