maandag, januari 25, 2010

Keurpalts


Dit weekend ben ik ertoe gekomen het Duitse cultureel patrimonium wat te verkennen.



Eén van de belangrijke spelers in het ingewikkelde kluwen van het Heilig Roomse Rijk is de keurvorst van de Palts. Hij regeert over een bont allegaartje van gebieden. Het is soms moeilijk voor te stellen, bij een eenvoudige blik op de kaart, wat dat nu eigenlijk betekent.


(Rijksadelaar)


(binnenplaats)



1. Er zijn de anekdotes over de tweede echtgenote van "Monsieur", de broer van Louis XIV: de plompe "Madame Palatine" (wiens biografie, op basis van haar monumentale correspondentie, is geschreven door de Antwerpse literatuurhistoricus Dirk Van Der Cruysse) vormt de aanleiding voor haar schoonbroer om in 1688 de Negenjarige Oorlog te beginnen en zo Heidelberg in as te leggen.


(Madame palatine, met aan haar linkerzijde generaal Mélac)


("Heidelberga deleta": Louis XIV duwde even op de "verwijder"-toets)


(toestand voor 1688)


(de resten van de middeleeuwse burcht, na een "Louis XIV, parce que je le vaux bien"-behandeling)

Heidelberg maakt deel uit van de Palts. Als Louis XIV het enorme kasteel verwoest, kan je er dus van uitgaan dat de stad min of meer het centrum vormt van het vorstendom. Maar dat is niet correct: het hof wordt verlegd naar Mannheim in de jaren '1720, waar een kolossaal "Stadsschloss" in barokke stijl verrijst.

2. Nog een "Palts"-figuur: de "Winterkoning" Frederik V. Deze heerser bekent zich tot het protestantisme (om het gemakkelijk te houden, religieuze kwesties in Duitsland zijn ongeveer het plaatselijke BHV). Hij wordt bij het begin van de 30-jarige oorlog door de muitende Boheemse (lees: Tsjechische) notabelen naar Praag geroepen om er de kroon over te nemen van de Habsburgse keizer. Tussen de fameuze defenestratie van Praag in 1618 en de slag bij de Witte berg in 1620 (waarover Olivier Chaline van de Sorbonne een dik boek gepleegd heeft) is hij een leidinggevende figuur van het protestantse kamp in het Rijk.


(de Winterkoning)


(diens echtgenote, Elisabeth Stuart: grootmoeder van George I van Engeland-Wales/Schotland/Hannover)

Frederik V delft het onderspit, maar de protestantse internationale houdt de solidariteit met de familie in leven. Frederik zelf is getrouwd met een dochter van de Engelse koning Jacobus I (die uit het calvinistische Schotland op de Engelse troon komt na Elisabeth I). Die link zal na de Spaanse Successieoorlog de aanleiding vormen om George I, tot dan toe keurvorst van Hannover, binnen te halen, als dichtste protestantse verwant van de in 1714 heengegane Koningin Anna.

De Palts heeft dus wel een interessante plaats in de geschiedenis van de 17de en 18de eeuw. Na de Negenjarige Oorlog komt de familie von Neuburg er op de troon. Zij zijn katholiek (in tegenstelling tot de tak van de Winterkoning) en staan op goede voet met de Keizer in Wenen. Een van hen, Maria Anna, wordt overigens de tweede echtgenote van Karel II van Spanje en zal in die hoedanigheid het Spaanse schip van staat stevig in handen houden. Ze zal evenwel mislukken in haar pogingen om haar echtgenoot een testament ten voordele van aartshertog Karel van Habsburg te doen tekenen.

In de achttiende eeuw sterft de basistak van de Beierse Wittelsbachs (die onder andere de "Belgische" landvoogd Max Emmanuel in hun rangen tellen) uit. Keurvorst Karl Theodor (geboren in Drogenbos!) wordt dan ook keurvorst in Beieren en verhuist het hof naar München. Tot afgunst van Frederik de Grote van Pruisen, die het niet echt had op het "Glücksschwein", dat door erfenis kon verwerven wat een ander te vuur en te zwaard diende te veroveren.


(het familiewapen van de Wittelsbachs)

3. Wat zien we nu ter plaatse ? Ik had zelf in 1992 met mijn ouders het kasteel van Heidelberg bezocht en herinnerde me vooral de voorgevels zonder achterliggend gebouw, bovenaan een bijzonder lastige helling. Bijna achttien jaar later is dat grosso modo nog hetzelfde. De heuvel is niet zo lang als ik me herinner, maar wel nog erg stijl.

Binnenin kan je voor een schappelijke toegangsprijs van € 3 de immense wijnvaten van de Paltsgraaf bewonderen. Met dien verstande dat de alcoholconsumptie in het slot (aangedreven via een gigantische pomp, die de wijn rechtstreeks naar de slotzaal doen vloeien) niet moet onderdoen voor die van vlees. Een aantal telgen uit het Paltsgeslacht wogen 200 kilogram en moesten door de (gelukkig brede) gangen van hun versterking worden voortgesleept door het personeel. In bepaalde vertrekken zijn er "overgeefopeningen" om af en toe de maag te legen tussen de gangen door. Nodeloos op te merken dat de keurvorsten in die periode er al vrij vroeg het bijltje bij neer legden:


(detail van het grote vat)

Voor amper € 2 draaft een kundige gids op, die alle familiehistories rond het slot uiteenzet en de deuren opent die anders gesloten blijven. Niet gespeend van enig Duits nationalisme (de man duidt de Franse generaal Mélac, verantwoordelijk voor de verwoesting, aan met "Gruppenführer", een nogal SS-geconnoteerde term).

Het slot is opgebouwd in verschillende lagen sinds de 14e eeuw en is bedoeld om de Neckar te domineren. Gezien de steile toegangshelling is de defensieve positie uitstekend. Begin 17de eeuw laat de Winterkoning evenwel de versterkingen gedeeltelijk slechten, in de overtuiging dat er toch nooit meer een oorlog zal uitbreken. Iets wat een licht verkeerde inschatting bleek, vlak voor de dertigjarige oorlog.


(de kale rechtstaande muren; de grote ramen zijn een overblijfsel van de slechting van de middeleeuwse versterking door Filips V, die een feestzaal met veel licht wou op de eerste verdieping)


(glasraam in het Friedrichspalast)


(eerst protestante, dan katholieke kapel; verklaart meteen waarom de inrichting sober, maar het altaar exuberant is)



De mastodont domineert de Neckar (een bijrivier van de Rijn) en bestaat uit middeleeuwse en Renaissance-gedeeltes (waarbij vooral het laatste met een symmetrische, door standbeelden van de keurvorsten gedomineerde, gevel, erg Italiaans aandoet). In de 19de eeuw werden de nog rechtstaande muren opgezocht door schilders en auteurs.


(nog een gevel zonder achterhuis)




(zicht op de benedenstad)


(zicht op de groene hellingen die de Neckar-vallei omgeven)


(één van de dikke keurvorsten)








(Brug over de Neckar)





3. Heidelberg zelf is niet minder de moeite. Dankzij de Franse verwoestingen is de stad volledig in barokke stijl opgetrokken. Enkel het "Ritter"-hotel overleefde de "Gallische barbarij".


(Hotel Ritter)


(leeuw met kroon en rijksappel, symbool van de Paltsgraven)






(een van de mooiere Starbuckslokaties)




(Uni-Bibliotheek)

Ik heb nog twee zaken bezocht: de universiteit (de oudste in Duitsland) en het Friedrich Ebert-huis. Het laatste dankzij de Duitse collega die me had uitgenodigd en werkt over de gewapende organisaties van de SPD in het interbellum (die het onderspit moesten delven tegen de meer radicale NSDAP'ers en communisten; bij gebrek aan een effectief geweldmonopolie van de overheid stonden de verdedigers van de Weimargrondwet heel zwak).

Ebert was de eerste president van de Weimarrepubliek en een prominent Duits socialist. De SPD, die nu moeilijke tijden doormaakt, groeide onder het Keizerrijk uit tot de belangrijkste politieke partij in Duitsland en zette dat door na 1919.














(de fameuze Weimarinflatie)

Ebert heeft het natuurlijk hard te verduren gehad, gesandwicht tussen radicale communistische revolutionairen, gewelddadige extreem-rechtse militaristen en een nukkig rechterlijk apparaat, dat keer op keer de vijanden van de democratie vrijuit liet gaan. Een aantal prominente politici zijn vermoord (onder andere Erzberger, die de Wapenstilstand in Compiègne ondertekende), maar de daders zijn ofwel ontkomen ofwel zonder tegenstand gevlucht.

Niet gemakkelijk om in die omstandigheden de (progressieve !) Grondwet te verdedigen. Ebert heeft na WOII de aandacht gekregen die hij verdiende en is gezien als een symbool van de strijd van de rechtsstaat tegen de nazi's en de Pruissische militaristische traditie. De onderzoeksstichting van de SPD draagt bijvoorbeeld zijn naam.

Ebert is verbitterd gestorven: een rechts-nationalistische pamfletschrijver betichtte hem van verraad aan het vaderland, in de trant van de "Dolkstootlegende" die mee het succes van de NSDAP heeft gemaakt. In WOI is de Duitse bodem niet geschonden door vreemde troepen, maar toch heeft Duitsland zwaar betaald bij het verdrag van Versailles. Een deel van de militaire klasse heeft de schuld gelegd bij het volksoproer achter de lijnen, dat op 8 november 1918 (drie dagen voor wapenstilstand) de keizer heeft afgezet. Ebert heeft met een aantal gematigde elementen uit het oproer een regering gemaakt, wat door de pamfletauteur werd aangegrepen om hem een verrader te noemen. De president spant een proces aan wegens laster, maar... verliest het.

In elk geval een bijzonder interessante tentoonstelling, waar duidelijk veel middelen in zijn gepompt: grote reproducties en collages, multimediafragmenten... En een duidelijke politiek-institutionele ondertoon. Wat ik altijd graag heb. Hopelijk komt het er ooit ook eens van om hetzelfde te doen met Clemenceau.

Geen opmerkingen: